Kỳ 2 - Dấu mốc 190 năm thành lập đơn vị hành chính tỉnh Thái Nguyên
Đầu thời Nguyễn, năm 1802, Thái Nguyên là 1 trong 14 trấn thuộc Bắc Thành…Triều Nguyễn gồm 13 đời vua, 9 chúa, tồn tại 143 năm (1802 - 1945), là triều đại để lại nhiều dấu ấn trong dòng chảy lịch sử nước nhà. Trong đó có việc năm 1831-1832 Minh Mạng tiến hành cải cách hành chính trong cả nước xóa bỏ các tổng trấn đổi các dinh trấn thành tỉnh. Bấy giờ cả nước có 30 tỉnh và một phủ Thừa Thiên. Năm 1831, đổi các trấn phía Bắc thành 18 tỉnh. Từ đó Trấn Thái Nguyên được gọi là tỉnh Thái Nguyên.
Thành phố Thái Nguyên đầu thế kỷ 20
Vua Minh Mạng tên huý là Nguyễn Phúc Đảm, vị vua thứ 2 Triều Nguyễn, trị vì từ 1820-1840. Ông là vị hoàng đế năng động, quyết đoán, coi trọng học vấn, hiểu biết và là nhà nhà chính trị, quân sự tài ba. Dưới thời ông có rất nhiều cải cách từ nội trị đến ngoại giao, tổ chức bộ máy hành chính hợp lý được thực thi đã mở mang mọi mặt, giúp cho đất nước giai đoạn ông trị vì là thời kỳ thịnh trị nhất trong lịch sử Nguyễn Triều 143 năm.
Việc đổi các trấn thành tỉnh vào năm 1831 có thể coi là cuộc cải tổ cương vực lớn trong lịch sử.
Ngày 04/11/1831, trấn Thái Nguyên đổi thành Tỉnh, nên ngày này được coi là Ngày thành lập tỉnh Thái Nguyên, tới năm 2021 là 190 năm. Trong chiếu chỉ thành lập được ghi: Tỉnh Thái Nguyên gồm 2 phủ là Thông Hóa và Phú Bình; 9 huyện là Cảm Hóa, Tư Nông, Bình Tuyền, Phú Lương, Võ Nhai, Đại Từ, Phổ Yên, Văn Lãng, Đồng Hỷ (Động Hỷ cũ); 2 châu là Bạch Thông và Định Châu.
Khi đổi thành tỉnh, đứng đầu tỉnh Thái Nguyên là các chức bố chính, án sát, lãnh binh, trong đó quan bố chính sứ có chức nhiệm giữ việc thuế khoá, tài chính. Triều đình có ân trạch, chính lệnh ban xuống thì truyền đạt tiếp. Án sát sứ giữ việc kiện tụng, hình án, chấn hưng phong hoá, kỷ cương, trừng thanh các quan lại vi phạm… Tháng 8-1835, nhà Nguyễn bắt đầu đặt lưu quan tại Thái Nguyên, 4 huyện Định Châu, Văn Lăng, Phú Lương và Đại Từ nằm trong phủ Tòng Hoá, huyện Tư Nông, Bình Tuyền, Võ Nhai, Phổ Yên, Động Hỷ thuộc phủ Phú Bình… Nhìn chung, từ cuối thời Tự Đức đến khi Pháp chiếm Thái Nguyên (19/3/1884), hành chính của tỉnh ít thay đổi.
Dinh Công sứ Thái Nguyên được xây dựng năm 1896 -1897
Thái Nguyên, vùng đất giàu tài nguyên khoáng sản, giàu lòng yêu nước, chống ngoại xâm. Thái Nguyên, lá chắn Thủ đô trong kháng chiến. Thái Nguyên, vững vàng trong dựng xây, kiến thiết và phát triển… Tất đều được sử sách khắc ghi./.
Lê Nhung - Đài phát thanh truyền hình tỉnh Thái Nguyên
